NES controller: waarom hij hapert en hoe je dat oplost

Een NES controller gaat zelden in één keer stuk. Hij zakt af. Eerst reageert de A-knop af en toe niet, dan moet je omhoog net iets harder indrukken, en op een gegeven moment speel je Super Mario Bros. met je duim in een rare kramp. In verreweg de meeste gevallen is dat geen kapotte controller maar een laagje vuil op twee koolstofplekjes ter grootte van een speldenknop.

Hieronder staat wat er precies onder die knoppen gebeurt, hoe je hem schoonmaakt zonder hem te slopen, en waarom een Amerikaanse controller op een Nederlandse NES vaak helemaal niets doet.

Wat er onder de knoppen zit

Er zit geen schakelaar in een NES controller. Onder elke knop ligt een rubberen matje met aan de onderkant een rond plekje koolstof. Druk je de knop in, dan duwt dat matje het koolstofplekje op twee koperen baantjes op de printplaat. De koolstof overbrugt die baantjes, er loopt stroom, en de knop telt.

Dat is de hele techniek, en het is precies waarom die controllers zo lang meegaan. Er is niets dat kan doorbranden. Wat er wel gebeurt is dat er in veertig jaar een dun laagje huidvet, stof en verkruimelde chips tussen de koolstof en het koper komt, en dan is de verbinding net niet meer goed genoeg.

De rest van de controller is één chip die de acht knoppen uitleest en ze op volgorde naar de console stuurt: A, B, Select, Start, omhoog, omlaag, links, rechts. Diezelfde chip zit in elke standaardcontroller, ook in de Japanse. Die gaat vrijwel nooit kapot.

Eerst uitsluiten dat het aan de controller ligt

Voordat je een schroevendraaier pakt: doe deze drie controles, want de helft van de klachten die op een controller lijken komt ergens anders vandaan.

1. Wissel de poorten. Steek de controller in poort 2 en start een game met twee spelers. Doet hij het daar wel, dan zit het probleem in poort 1 van de console en niet in je controller.
2. Probeer een tweede controller. Doen ze allebei hetzelfde, dan is de console de verdachte.
3. Kijk naar het rode lampje. Knippert dat, dan is er niets mis met je invoer maar leest de console de cartridge niet. Dat is een ander probleem met een andere oplossing, uitgewerkt in het rode lampje van je NES knippert.

Zo maak je een NES controller schoon

Je hebt een kruiskopschroevendraaier nodig, wattenstaafjes en isopropylalcohol. Neem er twintig minuten voor.

1. Draai de zes schroeven aan de achterkant los en leg ze apart. Ze zijn even lang, dus verwisselen kan geen kwaad.
2. Til de achterkant eraf en haal de printplaat eruit. Let op hoe de rubberen matjes liggen; het D-pad heeft er één met vier armen, A en B hebben elk een los rondje.
3. Maak de koperen baantjes op de printplaat schoon met een wattenstaafje en alcohol. Hier mag je stevig zijn.
4. Veeg de zwarte plekjes onder de matjes voorzichtig af. Hier moet je juist licht zijn. Die koolstof is een dunne laag en je kunt hem er met alcohol of met je vingers gewoon af poetsen. Doe je dat, dan reageert de knop daarna helemaal niet meer of juist ongevraagd. Eén rustige veeg is genoeg.
5. Maak ook de plastic knoppen zelf en de gaten waar ze in vallen schoon. Een knop die blijft hangen komt vaker door vuil in dat gat dan door het matje.
6. Laat alles een paar minuten drogen, zet het terug en test elke knop in een menu.

Blijft een knop na het schoonmaken haperen, dan is de koolstof op. Losse setjes matjes zijn te koop en het vervangen kost geen soldeerwerk. Wij bieden dat als dienst niet aan; wat hier binnenkomt wordt bij de intake nagelopen en schoongemaakt, en wat het rijtje hieronder niet haalt komt het aanbod niet in.

Als schoonmaken niet helpt: de twee andere oorzaken

Reageert een knop na een schoonmaakbeurt nog steeds niet, dan zijn er nog twee plekken over. Ze vragen allebei een andere test.

De kabel bij de behuizing. Dit is oorzaak nummer twee en hij wordt bijna altijd over het hoofd gezien, want het lijkt op een knopprobleem. De draadjes breken op de plek waar de kabel de controller in gaat, meestal door jarenlang aan het snoer trekken om de stekker eruit te halen. Test het zo: houd in een game één richting ingedrukt zodat je personage blijft lopen, en beweeg dan rustig de kabel heen en weer op de laatste vijf centimeter voor de behuizing. Valt de beweging weg of hapert hij, dan zit de breuk daar. Hetzelfde doe je vlak bij de stekker.

De poort van de console. Werkt de controller in poort 2 wel en in poort 1 niet, dan ligt het aan de console. In die poort verzamelt zich stof, en de contacten kunnen na veertig jaar aangeslagen zijn. Blaas er niets in maar kijk er eerst met een lampje in. Zie je vuil, dan is een wattenstaafje met wat alcohol de eerste stap; is de poort schoon en werkt hij nog steeds niet, dan zit het probleem op de printplaat en is dat geen klus meer voor aan de keukentafel.

Een Amerikaanse controller op een Nederlandse NES

Dit is het stuk dat bijna nergens staat en dat je een teleurstelling scheelt. De stekker van een Amerikaanse NES-controller past probleemloos in een Europese console. En toch gebeurt er op veel Nederlandse consoles niets.

De reden: in een deel van de PAL-consoles zitten diodes in de controllerpoort. Nederland wordt daarbij expliciet genoemd, samen met Frankrijk en delen van Oost-Europa. Door die diodes komen de klok- en latchsignalen niet door tenzij ze omhooggetrokken worden, en daar zorgt een weerstandje in de Europese controller voor. Een Amerikaanse controller heeft dat weerstandje niet, dus die blijft stil.

Wat je daaruit moet onthouden:

• Een Europese controller werkt op alles: op een Nederlandse NES, op een Amerikaanse en op een Famicom met losse controllers. Dat is de veilige keuze.
• Een Amerikaanse controller is een gok. Op een Amerikaanse console en op vroege PAL-consoles werkt hij, op een console met die diodes niet.
• Dezelfde eis geldt voor de NES Four Score, het blokje waarmee je met vier man speelt. Ook daar zit die bescherming in.

Het is niet te zien aan de buitenkant. Wat je wel kunt doen is naar de modelcode achterop de controller kijken: de Europese uitvoering draagt daar een E in. Wij verkopen uitsluitend Europese exemplaren, en dat is geen smaakkwestie maar precies deze reden.

Origineel of namaak

De NES-controller is misschien wel het meest nagemaakte stukje gaminghardware dat er bestaat. Drie dingen zetten ze uit elkaar:

• Het gewicht en de klik. Een origineel voelt zwaarder dan je verwacht en de twee rode knoppen hebben een korte, droge klik. Namaak voelt licht en de knoppen zakken week weg.
• De opdruk. Nintendo zette zijn naam en een modelcode op de behuizing. Ontbreken die, dan heb je geen Nintendo-exemplaar in handen.
• Het D-pad. Het originele kruis staat op een klein bolletje in het midden en kantelt daarop. Namaak laat dat bolletje vaak weg, waardoor het kruis wiebelt en diagonaal onbetrouwbaar wordt.

Meer NES-hardware, van kabels tot losse accessoires, staat bij elkaar in Nintendo NES accessoires. Er ligt hier van vrijwel alles één exemplaar, dus het aanbod wisselt per week.

Veelgestelde vragen

Mijn personage loopt vanzelf naar rechts. Wat is dat?

Dat is het spiegelbeeld van een versleten knop: er is koolstof losgeraakt en op de baantjes blijven liggen, waardoor de verbinding permanent gesloten is. Schoonmaken lost dit meestal op. Blijft het, dan is het matje aan vervanging toe. Het is trouwens ook de reden waarom je bij het schoonmaken zo voorzichtig moet zijn met die zwarte plekjes.

Werkt de NES Zapper nog op mijn tv?

Nee, niet op een moderne tv. Het lichtpistool meet het moment waarop de elektronenstraal van een beeldbuis langs zijn richtpunt gaat, en dat gebeurt op een lcd- of oled-scherm niet. Duck Hunt heeft dus echt een oude beeldbuis nodig. Dat is geen defect en er is geen instelling voor.

Waarom heeft de NES twee poorten maar de Famicom niet?

Op de Japanse Famicom zaten de twee controllers vast aan de console, en de tweede had geen Start- en Selectknop. Nintendo maakte ze voor de NES los, zodat je ze kon vervangen als er een sneuvelde. Op de latere Japanse AV Famicom deed Nintendo dat alsnog, met controllers die gelijk zijn aan die van de NES.

Ligt het aan mijn controller dat mijn savegame weg is?

Nee. Op de NES zit de opslag in de cartridge en een deel daarvan gebruikt daar een knoopcelbatterij voor. Is die leeg, dan is de save weg zodra de console uitgaat. Welke games er zo een hebben en welke met wachtwoorden werken staat in NES games met een save-batterij.

Kort samengevat

Een haperende NES controller is bijna nooit stuk. Sluit eerst de console uit door van poort te wisselen, en kijk of het rode lampje knippert, want dan zoek je in de verkeerde hoek. Is het echt de controller, dan is schoonmaken de oplossing, met één harde regel: wees ruw op het koper en zacht op de zwarte plekjes. En koop je er een bij, kies dan de Europese uitvoering. Op een Nederlandse NES is dat geen voorkeur maar een voorwaarde. Zit het beeld je nog dwars, dan helpt hoe je een NES op een moderne tv aansluit, en voor de cartridges zelf staat de aanpak in cartridge-pinnen schoonmaken.

Wat er aan Europese exemplaren ligt, zie je bij NES.