Onder de noemer spelcomputer jaren 80 vallen de Atari 2600, de Philips Videopac, de Mattel Intellivision, de ColecoVision, de Sega Master System en de NES. In Nederland en België is dat maar het halve verhaal: hier beheersten homecomputers als de Commodore 64 en de MSX van Philips de markt, en op die machines werd net zo goed gespeeld.
Wat er hier op zolder terugkomt, is meestal een van twee dingen. Een grijze plastic doos met een gleuf aan de voorkant, die met een tulpstekker of een antennekabel aan de tv hangt: dat is de NES, die in het laatste kwartaal van 1987 in Nederland verscheen. Of een grijs handapparaat met een klein monochroom scherm zonder verlichting en vier AA-batterijen in de rug: dat is de Game Boy. Het zijn ook de twee namen uit dit tijdvak waar in ons aanbod nog losse onderdelen voor staan, van een controller tot een RF-switch bij de NES-accessoires.
Welke spelcomputers je hier in de jaren 80 kon krijgen
Minder dan in Amerika, en vaak later. De Atari 2600 kwam eind 1977 in de Verenigde Staten uit, toen nog als Atari Video Computer System; pas in november 1982 werd de naam Atari 2600. Europa kreeg hem in 1978 en Nederland pas begin 1980, waarna Atari in de loop van dat jaar een eigen Benelux-organisatie opbouwde. Er zijn er wereldwijd zo’n 30 miljoen van verkocht en de productie liep door tot 1992, wat hem de langst verkochte spelcomputer maakt.
De rest van het rijtje:
- Philips Videopac G7000: in Europa vanaf december 1978, in Amerika sinds september 1978 als Magnavox Odyssey2.
- Mattel Intellivision: 1980, met het Verenigd Koninkrijk voorop en Duitsland en Frankrijk pas in 1982.
- ColecoVision: augustus 1982, buiten Noord-Amerika gedistribueerd door CBS en hier dus CBS ColecoVision genoemd.
- Sega Master System: oktober 1985 in Japan als Mark III, 1986 in Noord-Amerika, 1987 in Europa, vanaf 1988 in heel Europa via Virgin Mastertronic.
- NES: 1 september 1986 in Scandinavië en in 1987 in de meeste Europese landen, terwijl hij in Japan al sinds 15 juli 1983 bestond als Family Computer.
Twee Atari’s ontbreken met opzet. De Atari 5200 is nooit in Europa uitgebracht: een Europese lancering stond gepland en werd begin juli 1983 afgeblazen wegens tegenvallende Amerikaanse verkopen. De Atari 7800 werd al in 1984 aangekondigd maar lag pas in 1986 in Amerikaanse winkels, en op dat moment had de NES ongeveer 90 procent van de spelcomputermarkt in handen.
Wat het Nederlandse en Belgische verhaal anders maakt
De grootste naam in dit tijdvak is hier geen Japanse maar een Eindhovense. Philips nam in 1974 een meerderheidsbelang in het Amerikaanse Magnavox en had het bedrijf een jaar later volledig in handen; Magnavox had in 1972 de allereerste spelcomputer voor thuis uitgebracht. De machine die in Amerika Magnavox Odyssey2 heette, verkocht Philips in Europa als Videopac G7000. In Frankrijk heette precies hetzelfde apparaat Radiola Jet 25, in België Siera G7000 en in Duitsland ook Schneider 7000. Siera was een Belgisch merk voor radio en televisie.
De Videopac was de enige spelcomputer van dat moment met een volwaardig alfanumeriek toetsenbord, een folietoetsenbord in de bovenkant. Het spelaanbod bleef klein: over alle regio’s samen verschenen er 80 titels, in Europa genummerd op de doos tot ongeveer zestig, tegen meer dan 450 voor de Atari 2600. Hier liep hij wel beter dan in Amerika. Hij bleef tot 1986 verkrijgbaar en was na de Atari 2600 en de Intellivision de derde best verkopende spelcomputer van dat moment. De opvolger, de Videopac+ G7400 uit 1983, is uitsluitend in Europa verkocht en in kleine aantallen. In maart 1984 kondigde North American Philips aan dat het helemaal stopte met videospellen en het merk Odyssey ophief.
Nintendo had in de jaren 80 nog geen Europese organisatie. Elk land had zijn eigen distributeur, en in Nederland was dat Bandai BV: niet Nintendo zelf bracht hier de NES aan de man, maar de Japanse speelgoedfabrikant. Nintendo of Europe opende pas in juni 1990 in het Duitse Grossostheim, en eigen dochterondernemingen voor Nederland en België kwamen er in 1993. In België liep het anders: daar hield de Sega Master System zijn voorsprong op de NES, net als in het Verenigd Koninkrijk en Spanje.
Spelcomputer of homecomputer: het verschil dat hier de markt bepaalde
Een spelcomputer is een apparaat dat alleen gemaakt is om spellen op te spelen, meestal aangesloten op de televisie. Een homecomputer als de Commodore 64, de MSX of de ZX Spectrum was daarnaast een gewone computer: met toetsenbord, met BASIC en met programma’s van cassette of diskette. Wie het hier over de machines van dat decennium heeft, bedoelt vaak zo’n homecomputer.
De Commodore 64 verscheen in januari 1982 en is met naar schatting tussen de 10 en 17 miljoen exemplaren de best verkochte homecomputer ooit. In 1985 waren spellen goed voor naar schatting 60 tot 70 procent van alle software voor die machine. Ze kwamen van een cassettebandje in de Datassette of van een 5,25-inch diskette in de 1541-drive, en zo’n cassette inlezen duurde minuten. De MSX-standaard, in juni 1983 aangekondigd door Microsoft en ASCII, was hier mede door Philips relatief populair, terwijl hij in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk nauwelijks aansloeg.
Spellen gingen hier zelfs letterlijk de radio over. Het NOS-programma Hobbyscoop startte in 1980 het Basicode-project: luisteraars namen uitgezonden programma’s op cassette op en lazen ze daarna op hun eigen homecomputer in. Vanaf 1983 gingen Basicode-2-programma’s de ether in; in 1992 stopten die uitzendingen.
De Amerikaanse instorting ging hier grotendeels langs
De videogamecrash was een Amerikaans probleem. Tussen 1983 en 1985 zakte de omzet daar van ongeveer 3,2 miljard dollar naar ongeveer 100 miljoen, bijna 97 procent minder. Europa ging niet mee onderuit: de verkoop bleef sterk in Japan, Europa en Canada, en microcomputers beheersten de Europese markt het hele decennium door. Amerika kwam er pas uit door de NES, die daar eind 1985 een beperkte lancering kreeg en in 1986 een landelijke.
Waar de jaren 80 ophouden en de jaren 90 beginnen
Drie machines die vaak in dit rijtje worden gezet, horen er niet thuis. De Super Nintendo kwam in 1992 naar Europa, de PlayStation op 29 september 1995 en de Nintendo 64 op 1 maart 1997. De Game Boy Color volgde in 1998 en valt dus volledig in de jaren 90, terwijl de Game Boy zelf een apparaat uit 1989 is. De Sega Mega Drive zit ertussenin: die kwam in 1990 naar Europa en werd hier de best verkochte spelcomputer van zijn generatie, terwijl in Japan en de Verenigde Staten de NES en de SNES wonnen.
De generatie-indeling helpt bij het sorteren. NES en Master System zijn derde generatie, de 8-bit-machines; Super Nintendo en Mega Drive zijn vierde, 16 bit; Nintendo 64 en PlayStation vijfde. Alleen die derde generatie en de tweede daarvoor, de generatie van de verwisselbare ROM-cartridge met de Atari 2600, de Videopac, de Intellivision en de ColecoVision, valt binnen dit decennium. Waar de Game Boy in de reeks handhelds van Nintendo staat, zetten we op een rij in het overzicht van de Nintendo-handhelds.
PAL, 50 hertz en waarom er geen HDMI op zit
HDMI bestond toen nog niet: de HDMI 1.0-specificatie verscheen op 9 december 2002 en pas rond 2007 zat die aansluiting op ongeveer 90 procent van de digitale televisies. De standaard van de jaren 80 was de antenne-ingang. De Atari 2600 stuurde zijn beeld als radiosignaal via een schakeldoosje dat de plaats van de antenne innam. Daarnaast was er SCART, in Frankrijk Peritel genoemd, dat in 1977 op televisies verscheen en vanaf januari 1980 in Frankrijk verplicht was op nieuwe toestellen; die stekker draagt composiet, RGB, S-video en stereogeluid tegelijk. De Videopac+ G7400 had naast zijn RF-modulator zo’n Peritel-aansluiting met RGB.
Bij de NES hangt het van de uitvoering af. De Europese NESE-001 heeft een antenne-uitgang en een composietuitgang met tulpstekkers; de Franse uitvoering gaf RGB via SCART. Of een moderne televisie zo’n signaal aanneemt verschilt per toestel, want nieuwe tv’s hebben niet altijd meer een gele composietingang en HDMI is de standaard geworden. Composiet-naar-HDMI-adapters bestaan; Nintendo noemt zulke externe adapters wel, maar beveelt geen merk of type aan. Hoe dat per console uitpakt staat in onze uitleg over de NES op een moderne tv en in het overzicht van welke kabel bij welke retro-console hoort.
PAL is het tweede stuk techniek dat je hier tegenkomt. Nederland en België gebruikten PAL, met 625 beeldlijnen en 50 hertz; Frankrijk gebruikte SECAM, en Noord-Amerika en Japan NTSC met 60 hertz. Staat er PAL op een doos, dan heb je de Europese versie. Die liep ongeveer 16 tot 17 procent langzamer dan de Amerikaanse en Japanse, muziek incluis, en kreeg er vaak een zwarte balk boven en onder bij omdat de hogere PAL-resolutie bij de omzetting niet werd benut.
Voor wie is zo’n machine niks? Voor wie gewoon wil spelen. Je zit vast aan tragere Europese versies, aan een beeldsignaal dat een moderne tv niet vanzelf accepteert, en aan een lichtpistool dat het niet meer doet. De NES Zapper, het pistool van Duck Hunt, leest lichtflitsen van het scherm en rekent op de vaste timing van een beeldbuis, terwijl een plat scherm het beeld met vertraging bewerkt en alle pixels tegelijk laat oplichten. Op lcd, led of plasma werkt hij niet.
Wat je ziet als je zo’n apparaat van zolder haalt
Kijk eerst op het typeplaatje. Bij de NES is NES-001 de Amerikaanse frontloader en heet de Europese uitvoering NESE-001. Bij de Game Boy staat er DMG-01, wat staat voor Dot Matrix Game, en die naam komt terug in de regel DOT MATRIX WITH STEREO SOUND boven het scherm. Op de achterkant van een Game Boy Classic lazen wij op dat plaatje MODEL NO. DMG-01, de regel 1989 Nintendo en BATTERY SUM-3 (AA, R6) X4 voor de vier penlites. Dat jaartal is een valkuil. Het apparaat is van 1989, maar hier lag hij pas op 28 september 1990: een jaartal uit de jaren 80 op iets wat pas in de jaren 90 te koop was.
Kijk daarna naar de regio, want die werkt per apparaat totaal anders. NES-spellen zitten op cartridges, door Nintendo Game Pak genoemd, en de console controleert met de 10NES-chip of het spel uit de goede regio komt. Klopt dat niet, dan knipperen beeld en aan-lampje ongeveer een keer per seconde, omdat die chip de processor blijft resetten. Binnen Europa is het niet eens uitwisselbaar: er zijn twee PAL-varianten van die chip, PAL-A voor het Verenigd Koninkrijk, Ierland, Italië en Australië, en PAL-B voor het vasteland, waaronder Nederland met de code HOL. Een PAL-A-cartridge start niet op een PAL-B-console en andersom. Hoe zo’n slot werkt, staat in de uitleg over regiobeveiliging bij oudere consoles.
Ook de controller telt mee. Een deel van de Europese NES-consoles heeft extra diodes in de controllerpoort, en de Europese controller NES-004E draagt daarvoor een pull-upweerstand van 3,6 kilo-ohm die Amerikaanse en Japanse controllers missen; op zulke consoles werken die dus niet. NESdev noemt Frankrijk, Nederland en delen van Oost-Europa met naam. Een Europese controller past overal, een Amerikaanse of Japanse is een gok op Europese hardware.
Bij de Game Boy ligt het omgekeerd. Game Boy, Game Boy Color en Game Boy Advance zijn regiovrij: een cartridge uit elke regio werkt. Op het label staat wel een code die sprekend op die NES-landcodes lijkt. Wij lazen het label van 26 cartridges en handleidingen voor de Game Boy en de Game Boy Color van onze eigen productfoto’s af en telden negen verschillende suffixen, met EUR en FAH als de twee meest voorkomende. Vier ervan staan in dezelfde documentatie als regiocode binnen PAL-B, namelijk HOL, NOE, SCN en FRA, en twee binnen PAL-A, ITA en UKV. Op een Game Boy blokkeert geen ervan iets. Zelfde soort code, twee heel verschillende gevolgen. Wat je nagaat voordat je zoiets aanzet, staat in onze uitleg over een gevonden oude spelcomputer.
Een Game Boy heeft aan vier penlites genoeg. Een console uit dit tijdvak moet eerst een televisie vinden die zijn signaal aanneemt.
