Een cartridge is geheugen dat de console rechtstreeks uitleest, een disc is opslag die eerst gelezen en naar het werkgeheugen gekopieerd moet worden. Dat ene verschil verklaart vrijwel alles wat eruit volgt: waarom cartridges niet laden, waarom discs veel meer kwijt kunnen, waarom cartridges tegen een stootje kunnen en waarom de hele industrie halverwege de jaren negentig toch overstapte.
Wat het praktisch betekent
Op een cartridge staat de gamecode in geheugenchips op een printplaat. De processor kan die code direct adresseren, alsof het werkgeheugen is. Er valt niets te zoeken en niets te kopieren, dus laadschermen bestaan er nauwelijks. Zet een NES- of N64-game aan en je speelt binnen een seconde.
Een disc draait. De laser moet de juiste plek op het spoor vinden, de data uitlezen en naar het geheugen schrijven voordat het spel er iets mee kan. Dat kost tijd, en die tijd zie je terug als laadscherm. Het is ook de reden dat disc-games hun data slim ordenen: alles wat vaak achter elkaar nodig is, staat fysiek dicht bij elkaar op de schijf.
Een cartridge kan daarnaast extra hardware bevatten. Een save-batterij om voortgang te bewaren, of een hulpchip die de console dingen laat doen die hij zelf niet kan. Bij een disc kan dat niet: wat de console kan, kan hij, en de schijf voegt daar niets aan toe.
Waarom stapte de industrie toch over op discs?
Twee redenen, en ze versterkten elkaar. De eerste is ruimte. Een N64-cartridge ging tot ongeveer 64 megabyte, terwijl een cd rond de 650 megabyte kwijt kon. Dat is ruwweg een factor tien. Voor games met gesproken tekst, filmpjes en muziek als geluidsbestand in plaats van als noten was dat het verschil tussen wel en niet kunnen.
De tweede is geld. Een cd persen kostte ongeveer een dollar. Een cartridge produceren kostte het veelvoud daarvan, en schattingen daarover lopen flink uiteen, maar het ging om tientallen dollars per stuk. Voor een uitgever betekent dat een enorm verschil in risico per verkochte doos, en dat is de reden dat veel externe uitgevers destijds naar het disc-platform liepen.
Het bekendste voorbeeld is Final Fantasy VII, dat van Nintendo naar PlayStation verhuisde. De populaire lezing is dat het spel simpelweg niet op een cartridge paste. Dat klopt niet helemaal: het had gekund, maar tegen kosten die het commercieel onverstandig maakten. Dat is een subtiel verschil, en het zegt meer over de economie van dat moment dan over de techniek.
Wat er kapot gaat, en waar je op let
Bij een cartridge gaat het bijna altijd om de contacten. Die koperen vlakjes onderin oxideren langzaam, en dat is de oorzaak van het overgrote deel van de “hij doet het niet”-gevallen. Schoonmaken lost dat vaak op, en hoe je dat veilig doet staat in cartridge-pinnen schoonmaken. Het tweede zwakke punt is de save-batterij: games die je voortgang bewaren hebben er vaak een, en die gaan ergens tussen de vijftien en dertig jaar mee. Is hij leeg, dan speelt de game gewoon maar bewaart hij niets.
Bij een disc kijk je naar het oppervlak en naar de rand. Krassen die met het spoor meelopen zijn vervelender dan krassen die het spoor kruisen, omdat de foutcorrectie langs het spoor werkt. Bij oudere schijven bestaat daarnaast laagscheiding, waarbij de reflecterende laag loslaat. Dat zie je als kleine doorzichtige puntjes als je de schijf tegen het licht houdt, en daar is niets meer aan te doen.
Praktisch komt het hierop neer: een cartridge overleeft een val en een stoffige zolder beter dan een schijf, maar heeft twee slijtageonderdelen die een schijf niet heeft. Een schijf heeft geen elektronica die kan verlopen, maar is kwetsbaar voor precies datgene waar je hem bij vastpakt.
Veelgestelde vragen
Waarom laden cartridge-games niet?
De console leest de code rechtstreeks van de chip in de cartridge. Er valt niets te kopieren, dus er is niets om op te wachten.
Betekent meer opslag ook een betere game?
Nee. Ruimte bepaalt vooral wat erin kan aan geluid, spraak en filmpjes. Veel van de best spelende games uit dat tijdperk staan op een cartridge van een paar megabyte.
Zijn cartridges en discs allebei regiogebonden?
Dat verschilt per console en staat los van het medium. Hoe dat precies zit, lees je bij regiobeveiliging bij oudere consoles en bij het verschil tussen PAL en NTSC.
Wat nu?
Weet je welk medium je zoekt, dan is de rest een kwestie van kiezen. Het cartridge-tijdperk vind je bij retro Nintendo, de overstap naar disc zie je bij retro PlayStation. Bij ons wordt elke game voor de verkoop gecontroleerd en getest, cartridge of schijf, en de staat staat er eerlijk bij.
